Thomas Paine


Je ging naar de Amerikaanse koloniestaten.

Jouw “Common Sense” was (echt waar!)

grondslag voor de Grondwet daar.

Dat land gaf jij de naam “Verenigde Staten”.

Als Verlichte denker was je in Frankrijk

in ‘1789’.

Ook zette je (bij)geloof aan de dijk.

Je begreep de nieuwe tijd: prachtig!

Je droom: iedereen van onderdrukking vrij;

een open en humane maatschappij

zonder Meester of Slaaf. Het nieuwe getij

dat de wereld overspoelde, ondersteunde jij.

In de States werd je weggestopt, verzwegen;

je bent opgeborgen in vergetelheid.

Toch gonst je naam onhoorbaar allerwegen:

vrije mensenkinderen willen je niet kwijt.

Wellicht is er nog geen standbeeld voor jou:

Dus dit gedicht, opdat men je niet vergeten zou.

©  Jan woordenaar Bontje, 16 juni 2020

*

Toelichting:

Thomas Paine leerde in Engeland de Amerikaanse politicus en Founding Father, Benjamin Franklin (1706-1790) kennen, die hem overhaalde om naar de Nieuwe Wereld te gaan. Amerika was de realisatie van de Verlichte idealen van vrijheid van denken en meningsuiting. Paine kwam daar in 1774 aan en werd staatsburger in de staat Philadelphia.

Het pamflet “Common Sense” (‘Gezond Verstand’) dat Paine daar begin 1776 anoniem (de censuur lag op de loer!) publiceerde, werd een bestseller. Het was een pleidooi voor onafhankelijkheid van het Engelse koloniale bestuur en speelde een beslissende rol in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsstrijd en Revolutie (1775-1783).

“Common Sense” werd ook de basis van de Declaration of Independence, de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring (1776) en Paine geldt dan ook als een van de Founding Fathers.

De Franse Revolutie en The Rights of Man

In 1787 keerde hij terug naar Engeland. Vanwege zijn opvattingen werd hij door justitie gezocht, maar hij wist te ontkomen en vluchtte naar Frankrijk. In Parijs raakte hij bevriend met gematigde revolutionaire filosofen als de Markies de Condorcet (1743-1794).

Tijdens de Franse Revolutie (1789-1799) verscheen zijn “Rights of Man”, “De mensenrechten” (1791). Zijn lofzang op de rechten van het individu op vrijheid van meningsuiting waar ook ter wereld, was een frontale aanval op de Ierse denker Edmund Burke (1728-1797), de grondlegger van het Europese conservatisme, die de Franse Revolutie fel bekritiseerde in zijn ‘Reflections on the Revolution in France’ (1790). Paine verweet Burke o.a. hardvochtigheid: ‘Niet één blijk van mededogen met de ellendigsten.’ (Burke is nog steeds populair bij neoliberalen, conservatieven en rechtspopulisten.)

Door zijn populariteit werd Paine gekozen in de Nationale Conventie, het Franse Parlement. Hij was tegen de onthoofding van Koning Louis XVI en keerde zich tegen de Jacobijnse Terreur (1792-1794) onder leiding van de Robespierre (1758-1794). Hij werd daar vervolgens zelf het slachtoffer van en kwam in de gevangenis terecht. Door een gelukkig toeval wist hij aan de guillotine te ontkomen; hij werd hierin geholpen door zijn medegevangene.

Religiekritiek en Het tijdperk van de Rede

In de gevangenis, ervan overtuigd dat hij zou sterven, schreef hij “The Age of Reason” (1794), een aanval op het christelijke geloof. Paine verwierp de bijbel onder meer omdat hij het bloedvergieten erin immoreel en niet te rechtvaardigen vond.

Hij ontmythologiseerde de bijbel en de openbaring: het is geen heilige tekst maar gewoon door mensen geschreven. Hij trok fel van leer tegen de inconsequenties, historische onjuistheden, onlogische redeneringen en alles wat hij als onzin beschouwde. 

Het heeft geen nut deze zaak te verdoezelen of te proberen te slikken. Het verhaal voor zover ze betrekking heeft op het bovennatuurlijke heeft alle kenmerken van bedrog.’ Ook is zijn boek een felle aanval op de kerkelijke orthodoxie vanwege de onbarmhartige onderdrukking van niet-orthodoxen.

George Washington (1732-1799; generaal en opperbevelhebber van de koloniën in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog, slavenhouder en de eerste president van de Verenigde Staten van 1789 tot 1797) en Napoleon (1769-1821) bewonderden hem, maar Paine mocht beide heren beslist niet. Hij beschuldigde Washington ervan hem verraden te hebben omdat deze geen vinger had uitgestoken om Paine te helpen toen die in Frankrijk gevangen zat. Bovendien had Washington volgens hem de revolutie verzaakt omdat hij de slavernij in stand had gehouden.

Zijn laatste jaren sleet hij in eenzaamheid; velen mochten hem niet vanwege zijn (anti)religieuze en vooruitstrevende denkbeelden. Na zijn dood in 1809 kwamen er niet meer dan 9 mensen op zijn begrafenis. Een paar jaar later werden zijn botten opgegraven om in Engeland te worden herbegraven. Sindsdien is zijn stoffelijk overschot zoek, al zijn er meerdere mensen die beweren zijn schedel te bezitten.

Rede en deïsme

“The Age of Reason” is een lofzang op de Verlichting en de Rede. 

‘[Ik ben] (…) altijd een uitgesproken voorstander (…) geweest van de vrijheid van meningsuiting, hoezeer iemand ook van mijn overtuiging moge verschillen. Hij die dit recht ontkent maakt van zichzelf een slaaf van zijn huidige opvattingen, aangezien hij zichzelf het recht niet toekent ooit van mening te veranderen. Het meest formidabele wapen tegen vergissingen van allerlei aard is de menselijke rede. Ik heb nooit gebruik gemaakt van iets anders, en ik zal dat ook in de toekomst nooit doen.’

Paine was overigens geen atheïst, zoals zijn tijdgenoot Baron d’Holbach (1723-1789), maar een deïst, net als bijvoorbeeld Voltaire (1694-1778). Hij geloofde dat god overal is, maar zéker niet in de Kerk of enige andere institutie. Hij schreef: ‘Mijn eigen geest is mijn eigen kerk.’ Hij vond menselijkheid belangrijker dan geopenbaarde religie. 

‘Ik geloof in de gelijkheid van de mens. En ik geloof dat religieuze plichten bestaan uit rechtvaardig handelen, liefdevolle genade en uit het streven onze medemensen gelukkig te maken.’

Paine’s actualiteit

Thomas Paine was een activist en revolutionair die steeds op de bres stond voor de rechten van de mens op politiek en sociaal terrein. Hij voelde haarfijn aan dat een nieuwe tijd was aangebroken. De Rechten van de Mens hadden de oude, feodale rechten ingehaald en naar de prullenbak verwezen.

Hij had zeer vooruitstrevende ideeën over sociale rechtvaardigheid. Met zijn plan voor een vorm van sociale verzekering, met name een ouderdomspensioen, was hij zijn tijd vooruit en is nog steeds actueel.

Hij was ook tegenstander van indirecte belastingen (nu de btw), voorstander van progressieve inkomstenbelastingen, verplicht (openbaar) onderwijs, landhervorming en een Volkerenbond die oorlog moest uitbannen.

Verder was hij verklaard tegenstander van de slavernij en botste daarover met George Washington. De zwarte slavernij werd in Amerika uiteindelijk pas in 1863 afgeschaft.

Paine schreef in 1795: 

‘Hij die zijn eigen vrijheid zeker zou willen stellen, moet zelfs zijn vijand tegen onderdrukking beschermen. Want als hij deze plicht schendt, schept hij een precedent dat op hem zelf zal terugslaan.’ 

De Australische filosoof Peter Singer (geboren in 1946) – Australisch Humanist van het jaar 2004 – heeft aan de hand van deze uitspraak de “Thomas Paine test” bedacht. Hij past deze regel in 2004 toe op de toenmalige Amerikaanse president George W. Bush. ‘Bush, die zijn eigen vrijheid zeker wil stellen, moet zelfs zijn vijanden – in dit geval: islamistische terroristen – tegen onderdrukking beschermen. Want als hij deze plicht schendt, schept hij een precedent dat op zijn land zelf zal terugslaan.’ Het is duidelijk dat Bush niet door de test kwam.

Sommige politici kunnen, vóór ze handelen, het best eerst te rade gaan bij Paine…

Ter nagedachtenis aan Hans Warren 20-10-1921 – 19-12-2001


Ingezonden door A3:

Ter nagedachtenis aan Hans Warren 20-10-1921 – 19-12-2001
Hans Warren
Ik wilde ik kon u iets geven.
Tot troost dien in uw leven,
Maar ik heb woorden alleen,
Namen, en dingen geen.

– Herman Gorter

Vandaag (19 december 2014) herdenk ik de dertiende sterfdag van Hans Warren.
Hans had jarenlang een grote bewonderaarster, Ria Zifkamp. Ze was echt een enorme fan van Hans en stuurde hem vaak lange brieven over allerlei zaken die haar bezighielden. Ik wil een klein gedeelte uit haar laatste brief aanhalen die ze nooit heeft verzonden.

“Lieve Hans,

Ik begrijp niet dat ik je daar heb kunnen achterlaten, in je kist, naast die berg opgeworpen Zeeuwse klei, in dat weer. Regen en wind waaiden op je neer en op de man die zonder enige bescherming bij je kist bleef staan, terwijl wij twee aan twee onder paraplu’s over het grind wegliepen. Even later zag ik hem toch weggaan toen we op een zijpad liepen, hij hoorde niet bij de stoet rouwenden maar bij de begraafplaats. Wat een begraafplaats anders Hans, dat je daar wilde liggen! Borssele of niet, het is er vreselijk!”

Ik heb het graf van Hans Warren ook een paar keer bezocht. Het is inderdaad een sober kerkhof. Maar de steen die op Hans’ graf ligt is bijzonder mooi en het plekje waar hij rust ook. Ik denk dat het kerkhof van Borssele typerend is voor de goed christelijke gemeentes in Zeeland. Ria Zifkamp liet een jaar lang iedere week verse bloemen op zijn graf leggen.

Er bestaan echter vele soorten graven en kerkhoven.
Ik besluit mijn manier om Hans te herdenken met het gedicht ‘Eenzaam kerkhof’ van Augusta Peaux (1859-1944). Hans had grote bewondering voor deze dichteres die in Simonshaven voor eerst het levenslicht zag. Het gedicht heeft betrekking op de vele doden die vielen op de slagvelden in de Eerste Wereldoorlog.

Eenzaam kerkhof

De witte grassen bewegen en komen
heen en weder door wind en dauw,
de takken wiegen hun stille droomen
op donkere armen in sluiers van rouw,
het sleepkleed der treurende esschenboomen
raakt bloeiende grassen in avonddauw.

Hoog groeiden de grassen, wind die ze zaaide,
wind die ze verwaaide, zij bloeien uit,
geen hand die ze plukte, geen zeis die ze maaide.
De witte grassen bewegen en komen
heen en weder door wind en dauw,
op de hekspijlen buigen de boomen
hun donkere hoofden en krip van rouw.
Hun hangende sluiers beroeren de klachten
der witte rozen en het schemerrood
der oude daken, vele wolkengeslachten
gaan het hek over, de bloemen en den dood.

Woest liggen de graven, de grendelen der aarde
sluiten de dooden van ’t leven af,
ze zinken al dieper, een weeldrige gaarde
bloeit, hoog als de hemel, boven hun graf.
En de wagenmenner, in ’t beeld van de sterren,
ziet ernstig peinzend omlaag,
ver ligt al de aarde, een stip, zoo verre
en zijn paarden gaan zoo traag.
Langs andere werelden stiert hij zijn wagen
en waar geen werelden meer zijn,
de steppenvlakten door een eindeloos, vage,
onbekende hemelwoestijn.

Moge Hans daar in Borssele voor altijd in vrede kunnen rusten.

In memoriam: Hans Warren, 19 december 2014.
A3.

P.S.
Dit gedicht en nog vele andere mooie gedichten van Augusta Peaux, staat in de laatste bundel ‘De wilgen, de velden, het water’ en is te koop bij Jan Bontje tijdens de LiteRAR en Muziek  bijeenkomsten in Spijkenisse.

Hier mijn Gorter


HIER MIJN GORTER

Herman Gorter leefde van 1864 tot 1927. Dit jaar (2014) is het dus 150 jaar geleden dat deze grote dichter werd geboren, in Wormerveer.
Omdat ik duidelijk wil maken welke indruk deze dichter op mij heeft gemaakt, dit artikel. Een zeer partijdig artikel en vooral kritiekloos. Het is immers geen literaire beschouwing of analyse, maar een persoonlijk dus subjectief verslag. Ik heb mijn uiterste best gedaan om elke objectiviteit te vermijden.

Herman Gorter 01

Lees verder “Hier mijn Gorter”

Gedicht: Vissen spreken Latijn


Vissen spreken Latijn

er zwemt een karper in mijn hoofd
die is gesjeesd in Leiden
hij spreekt mij aan in grijs Latijn
en noemt zich vrije heiden

hij is niet groen of zwart of rood
maar heeft een heuse karperkleur
ik mag dus schrijven wat ik wil
terwijl ook hij graag vrij is

Jan Bontje, 4 mei 2013
(Naar huis lopend op 4 mei, Dodenherdenking (ik had met drie anderen in een live uitzending van de lokale tv Schiedam (Look tv) over Dodenherdenking en vrijheid en poëzie gesproken), kwam ineens dit gedicht in me op. Ik stopte bij een bank in het park, pakte pen en papier en bijna kant en klaar ontvouwde dit gedicht zich op het papier. Thuis heb ik er nog aan geschaafd, tot het gedicht zei: ik ben af. Vraag me niet wat het betekent, want dat weet ik zelf ook niet. Later schoot me te binnen: ik had in een plas in dat park twee dode karpers gezien…)